गणेश स्थापना दिशा, 108 नावे आणि टॉप 3 गणेश आरती

पूजेची योग्य पद्धत तितकीच महत्त्वाची असते जितकी तिच्यामागील भक्ती. या मार्गदर्शकात भाविक सर्वाधिक विचारतात अशा तीन गोष्टींचा समावेश आहे: वास्तुशास्त्रानुसार गणेश स्थापना आणि दैनंदिन आरतीसाठी योग्य दिशा, अर्थासह गणपतीची संपूर्ण 108 नावे (अष्टोत्तरशतनामावली), आणि हिंदी व मराठी घरांमध्ये सर्वाधिक गायल्या जाणाऱ्या तीन सर्वात लोकप्रिय गणेश आरत्यांचे संपूर्ण बोल — "जय गणेश देवा," मराठी "सुखकर्ता दुःखहर्ता," आणि "शेंदुर लाल चढ़ायो."

गणेश स्थापनेसाठी योग्य दिशा (वास्तू मार्गदर्शन)

वास्तुशास्त्राच्या परंपरेनुसार, घरात गणपतीची मूर्ती ठेवण्यासाठी ईशान्य कोपरा (उत्तर-पूर्व) सर्वात शुभ स्थान मानले जाते, कारण ही दिशा ज्ञान, पावित्र्य आणि दिव्य ऊर्जेशी संबंधित आहे. ईशान्य कोपरा शक्य नसल्यास, पूर्व किंवा उत्तर दिशा हा पुढील सर्वोत्तम पर्याय आहे.

मूर्तीचे तोंड कोणत्या दिशेला असावे? मुख्य दारा जवळ पूर्वाभिमुख मूर्ती आदर्श मानली जाते, जी दिवसाच्या सुरुवातीला शुभतेचे स्वागत करते; उत्तराभिमुख स्थापना सकारात्मक ऊर्जा, ज्ञान आणि करिअरमधील यश आकर्षित करणारी मानली जाते; तर पश्चिमाभिमुख मूर्ती विशेषतः पूजाघरासाठी योग्य मानली जाते. वास्तू परंपरेनुसार दक्षिणाभिमुख मूर्ती टाळावी, कारण ती अशुभ मानली जाते.

सोंडेची दिशा — ही बाब समजून घेणे आवश्यक आहे: गणपतीच्या मूर्तीतील दिशा नेहमी मूर्तीच्या स्वतःच्या दृष्टिकोनातून सांगितली जाते, पाहणाऱ्याच्या दृष्टिकोनातून नाही — त्यामुळे मूर्तीची "डावीकडे वळलेली" सोंड (वाममुखी) प्रत्यक्षात तुम्ही समोर उभे असताना तुमच्या उजवीकडे वळलेली दिसते. डावीकडे वळलेली सोंड शांत स्वरूपाची मानली जाते आणि घरी नियमित पूजेसाठी परंपरेने हिचीच शिफारस केली जाते. उजवीकडे वळलेली सोंड (दक्षिणाभिमुखी, सिद्धी विनायक म्हणून पूजली जाणारी) अधिक शक्तिशाली मानली जाते, पण तिच्या पूजेसाठी कडक विधीशिस्त आवश्यक असल्याचे सांगितले जाते, त्यामुळे अशा मूर्ती सर्वसामान्य घरांऐवजी परंपरेने मंदिरांमध्ये पुजाऱ्यांच्या देखरेखीखाली ठेवल्या जातात.

गणपतीची 108 नावे — अष्टोत्तरशतनामावली

गणेश अष्टोत्तरशतनामावली म्हणजे गणपतीच्या रूपांचे, गुणांचे आणि आशीर्वादांचे वर्णन करणारी 108 नावांची माळ आहे — परंपरेनुसार, प्रत्येक नावाचा जप "ॐ [नाव] नमः" असा करत प्रत्येक नावासोबत एक फूल किंवा अक्षता अर्पण केली जाते, आणि हा संपूर्ण जप विशेषतः गणेश चतुर्थीला मोठ्या प्रमाणात केला जातो. खाली सर्व 108 नावे, अर्थासह दिली आहेत:

1. गजानन (Gajanana) — जे हत्तीसारखे मुख असलेले आहेत
2. गणाध्यक्ष (Ganadhyaksha) — जे देवगणांचे स्वामी आहेत
3. विघ्नराज (Vighnaraja) — जे विघ्नांचे राजा आहेत
4. विनायक (Vinayaka) — जे सर्व प्राण्यांचे स्वामी आहेत
5. द्वैमातुर (Dvaimatura) — ज्यांना दोन माता आहेत
6. द्विमुख (Dvimukha) — जे दोन मुखांचे आहेत
7. प्रमुख (Pramukha) — जे सृष्टीचे प्रमुख देव आहेत
8. सुमुख (Sumukha) — जे सुंदर मुखाचे आहेत
9. कृती (Kriti) — जे स्वतः सृष्टीस्वरूप आहेत
10. सुप्रदीप (Supradipa) — जे अज्ञानरूपी अंधकार नष्ट करणारे आहेत
11. सुखनिधि (Sukhanidhi) — जे सुखाचे सागर व सुख देणारे आहेत
12. सुराध्यक्ष (Suradhyaksha) — जे देवतांचे अधिपती आहेत
13. सुरारिघ्न (Surarighna) — जे देवांच्या शत्रूंचा नाश करणारे आहेत
14. महागणपति (Mahaganapati) — जे सर्वोच्च व सर्वशक्तिमान आहेत
15. मान्य (Manya) — जे संपूर्ण ब्रह्मांडात मान्य (पूज्य) आहेत
16. महाकाल (Mahakala) — जे काळाचे (समय/मृत्यूचे) स्वामी आहेत
17. महाबल (Mahabala) — जे अत्यंत बलशाली आहेत
18. हेरम्ब (Heramba) — जे मातेचे प्रिय पुत्र आहेत
19. लम्बजठर (Lambajathara) — जे लांब पोटाचे आहेत
20. ह्रस्वग्रीव (Hrasvagriva) — जे लहान मानेचे आहेत
21. महोदर (Mahodara) — जे विशाल पोटाचे आहेत
22. मदोत्कट (Madotkata) — जे सदैव उन्मुक्त राहणारे आहेत
23. महावीर (Mahavira) — जे अत्यंत वीर व पराक्रमी आहेत
24. मन्त्री (Mantri) — जे सर्व मंत्रांचे ज्ञाते व स्वामी आहेत
25. मङ्गलस्वर (Mangalasvara) — ज्यांचा स्वर अत्यंत मंगलमय आहे
26. प्रमध (Pramadha) — जे सृष्टीच्या सर्व घटकांचे मूळ आहेत
27. प्रथम (Prathama) — जे सर्वप्रथम पूजले जाणारे आहेत
28. प्राज्ञ (Prajna) — जे अत्यंत बुद्धिमान आहेत
29. विघ्नकर्ता (Vighnakarta) — जे विघ्न निर्माण करणारे आहेत
30. विघ्नहर्ता (Vighnaharta) — जे विघ्न नष्ट करणारे आहेत
31. विश्वनेता (Vishvanetra) — जे संपूर्ण सृष्टीवर लक्ष ठेवणारे आहेत
32. विराट्पति (Viratpati) — जे विराट सृष्टीचे स्वामी आहेत
33. श्रीपति (Shripati) — जे सौभाग्य देणारे आहेत
34. वाक्पति (Vakpati) — जे वाणीचे देवता आहेत
35. शृङ्गारी (Shringari) — जे लाल शेंदुराने सुशोभित आहेत
36. अश्रितवत्सल (Ashritavatsala) — जे शरणागतांवर करुणा करणारे आहेत
37. शिवप्रिय (Shivapriya) — जे भगवान शिवांना अतिशय प्रिय आहेत
38. शीघ्रकारी (Shighrakari) — जे त्वरित मनोकामना पूर्ण करणारे आहेत
39. शाश्वत (Shashvata) — जे अपरिवर्तनीय व अविनाशी आहेत
40. बल (Bala) — जे स्वतः बलस्वरूप आहेत
41. बलोत्थित (Balotthita) — ज्यांच्या बलात सतत वाढ होते
42. भवात्मज (Bhavatmaja) — जे सृष्टीचे पुत्र म्हणून पूजले जाणारे आहेत
43. पुराणपुरुष (Puranapurusha) — जे आदिपुरुष व पुराणांचे ज्ञाते आहेत
44. पूषा (Pusha) — जे प्राण्यांचे पोषण करणारे आहेत
45. पुष्करोत्षिप्तवारी (Pushkarotpsiptavari) — जे कमळांनी भरलेल्या सरोवरात क्रीडा करणारे आहेत
46. अग्रगण्य (Agraganya) — जे सर्व देवगणांत श्रेष्ठ आहेत
47. अग्रपूज्य (Agrapujya) — ज्यांची पूजा सर्वप्रथम केली जाते
48. अग्रगामी (Agragami) — जे नेतृत्व व मार्गदर्शन करणारे आहेत
49. मन्त्रकृत् (Mantrakrit) — जे मंत्रांची रचना करणारे आहेत
50. चामीकरप्रभ (Chamikaraprabha) — जे सूर्यासारखे तेजस्वी आहेत
51. सर्व (Sarva) — जे संपूर्ण सृष्टीत व्यापून आहेत
52. सर्वोपास्य (Sarvopasya) — जे संपूर्ण सृष्टीत पूज्य आहेत
53. सर्वकर्ता (Sarvakarta) — जे सर्व कार्यांचे कर्ते व नियंत्रक आहेत
54. सर्वनेता (Sarvanetra) — जे संपूर्ण ब्रह्मांडाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणारे आहेत
55. सर्वसिद्धिप्रद (Sarvasiddhiprada) — जे सर्व प्रकारच्या सिद्धी देणारे आहेत
56. सिद्धि (Siddhi) — जे स्वतः सिद्ध आहेत
57. पञ्चहस्त (Panchahasta) — जे पाच हातांचे (चार हात व एक सोंड) आहेत
58. पार्वतीनन्दन (Parvatinandana) — जे माता पार्वतीचे प्रिय पुत्र आहेत
59. प्रभु (Prabhu) — जे संपूर्ण चराचर जगताचे आदिस्रोत आहेत
60. कुमारगुरु (Kumaraguru) — जे कुमार (कार्तिकेय) यांचे गुरु आहेत
61. अक्षोभ्य (Akshobhya) — जे अभेद्य व अविनाशी आहेत
62. कुञ्जरासुरभञ्जन (Kunjarasurabhanjana) — जे कुंजरासुराचा वध करणारे आहेत
63. प्रमोद (Pramoda) — जे सदैव प्रसन्न राहणारे आहेत
64. मोदकप्रिय (Modakapriya) — ज्यांना मोदक अत्यंत प्रिय आहेत
65. कान्तिमान् (Kantiman) — ज्यांच्या मुखमंडलावर अद्भुत तेज आहे
66. धृतिमान् (Dhritiman) — जे धैर्यशाली व दृढ आहेत
67. कामी (Kami) — जे इच्छांची पूर्ती करणारे आहेत
68. कपित्थपनसप्रिय (Kapitthapanasapriya) — ज्यांना कवठ व फणस ही फळे प्रिय आहेत
69. ब्रह्मचारी (Brahmachari) — जे ब्रह्मचर्य व्रताचे पालन करणारे आहेत
70. ब्रह्मरूपी (Brahmarupi) — जे स्वतः ब्रह्मस्वरूप आहेत
71. ब्रह्मविद्यादिदानभू (Brahmavidyadidanabhu) — जे ब्रह्मविद्येचे स्वामी व दाते आहेत
72. जिष्णु (Jishnu) — जे सदैव विजय मिळवणारे आहेत
73. विष्णुप्रिय (Vishnupriya) — जे भगवान विष्णूंना प्रिय आहेत
74. भक्तजीवित (Bhaktajivita) — जे भक्तांच्या जीवनाचे रक्षण करणारे आहेत
75. जितमन्मथ (Jitamanmatha) — जे मन व इंद्रियांना वश करणारे आहेत
76. ऐश्वर्यकारण (Aishvaryakarana) — जे ऐश्वर्याचे स्वामी व दाते आहेत
77. ज्यायस् (Jyayas) — जे सर्वोच्च व सर्वश्रेष्ठ आहेत
78. यक्षकिन्नरसेवित (Yakshakinnarasevita) — यक्ष व किन्नर ज्यांच्या सेवेत तत्पर आहेत
79. गङ्गासुत (Gangasuta) — जे गंगा मातेचे पुत्र आहेत
80. गणाधीश (Ganadhisha) — जे सर्व गणांचे अधिपती व नायक आहेत
81. गम्भीरनिनद (Gambhiraninada) — जे गंभीर नाद निर्माण करणारे आहेत
82. वटु (Vatu) — जे बालस्वरूपात विराजमान आहेत
83. अभीष्टवरद (Abhishtavarada) — जे मनोवांछित वर देणारे आहेत
84. ज्योतिस् (Jyotis) — जे ज्योतिषशास्त्राचे ज्ञाते आहेत
85. भक्तनिधि (Bhaktanidhi) — जे भक्तांचे सर्वस्व आहेत
86. भावगम्य (Bhavagamya) — ज्यांना केवळ भक्तिभावाने प्राप्त करणे शक्य आहे
87. मङ्गलप्रद (Mangalaprada) — जे जीवनात मंगल प्रदान करणारे आहेत
88. अव्यक्त (Avyakta) — मूळ प्रकृती ज्यांच्यापासून संपूर्ण सृष्टी उत्पन्न झाली आहे
89. अप्राकृतपराक्रम (Aprakritaparakrama) — जे अतुलनीय पराक्रमाचे स्वामी आहेत
90. सत्यधर्मी (Satyadharmi) — जे सत्याच्या मार्गावर चालणारे आहेत
91. सखा (Sakha) — जे भक्तांचे सखा व मित्र आहेत
92. सरसाम्बुनिधि (Sarasambunidhi) — ज्यांना दूर्वा गवत प्रिय आहे
93. महेश (Mahesha) — जे देवतांमध्ये सर्वात महान आहेत
94. दिव्याङ्ग (Divyanga) — ज्यांचे सर्व अंग दिव्य व तेजोमय आहेत
95. मणिकिङ्किणीमेखल (Manikinkinimekhala) — जे मण्यांनी युक्त मेखला धारण करणारे आहेत
96. समस्तदेवतामूर्ति (Samastadevatamurti) — सर्व देव ज्यांची उपासना करतात
97. सहिष्णु (Sahishnu) — जे शांत व सहनशील स्वभावाचे आहेत
98. सततोत्थित (Satatotthita) — जे सदैव प्रगती करणारे आहेत
99. विघातकारी (Vighatakari) — जे भक्तांचे संरक्षण करणारे आहेत
100. विश्वग्दृक् (Vishvagdrik) — जे संपूर्ण विश्वाच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणारे आहेत
101. विश्वरक्षाकृत् (Vishvarakshakrit) — जे सृष्टीचे रक्षण करणारे आहेत
102. कल्याणगुरु (Kalyanaguru) — जे गुरुरूपाने कल्याण करणारे आहेत
103. उन्मत्तवेष (Unmattavesha) — जे सदैव आनंदमग्न असणारे आहेत
104. अपराजित (Aparajita) — ज्यांना पराजित करणे अशक्य आहे
105. समस्तजगदाधार (Samastajagadadhara) — जे संपूर्ण ब्रह्मांडाला धारण करणारे आहेत
106. सर्वैश्वर्यप्रद (Sarvaishvaryaprada) — जे विविध प्रकारचे धन-ऐश्वर्य देणारे आहेत
107. आक्रान्तचिदचित्प्रभु (Akrantachidachitprabhu) — जे संपूर्ण सृष्टीच्या ज्ञान व बुद्धीचे स्रोत आहेत
108. श्री विघ्नेश्वर (Shri Vighneshvara) — जे सर्व विघ्नांचा नाश करणारे आहेत

3 सर्वाधिक लोकप्रिय गणेश आरत्या (हिंदी आणि मराठी)

हिंदी आणि मराठी भाषिक घरांमध्ये गणेश पूजेच्या शेवटी सर्वाधिक गायल्या जाणाऱ्या याच तीन आरत्या आहेत — खाली मूळ बोल देवनागरीत दिले आहेत, अगदी परंपरेने गायले जातात तसेच, आणि प्रत्येक आरतीत काय सांगितले आहे तेही दिले आहे.

1. जय गणेश देवा — हिंदी

उत्तर भारतात सर्वाधिक गायली जाणारी गणेश आरती. यात गणपतीचे वर्णन पार्वती आणि शिवांचा पुत्र म्हणून केले आहे — एकदंत, दयाळू, चार भुजा असलेला, मूषकावर स्वार होणारा — ज्याला पान, फुले आणि मिठाई अर्पण केली जाते, आणि जो आंधळ्यांना दृष्टी, आजारी व्यक्तींना आरोग्य, निपुत्रिकांना संतान आणि गरिबांना धन देणारा मानला जातो.

जय गणेश जय गणेश जय गणेश देवा।
माता जाकी पार्वती पिता महादेवा॥

एकदंत दयावंत चार भुजाधारी।
माथे सिंदूर सोहे मूसे की सवारी॥
जय गणेश जय गणेश जय गणेश देवा॥

पान चढ़े फूल चढ़े और चढ़े मेवा।
लड्डुअन का भोग लगे संत करें सेवा॥
जय गणेश जय गणेश जय गणेश देवा॥

अंधन को आंख देत कोढ़िन को काया।
बांझन को पुत्र देत निर्धन को माया॥
जय गणेश जय गणेश जय गणेश देवा॥

'सूर' श्याम शरण आए सफल कीजे सेवा।
माता जाकी पार्वती पिता महादेवा॥
जय गणेश जय गणेश जय गणेश देवा॥

2. सुखकर्ता दुःखहर्ता — मराठी

17 व्या शतकातील मराठी संत-कवी समर्थ रामदास स्वामी (1608-1682) यांनी रचलेली ही आरती महाराष्ट्रात जवळजवळ प्रत्येक गणपती पूजेच्या शेवटी गायली जाते. यात गणपतीला सुख देणारा आणि दुःख-विघ्न हरणारा असे गौरवले आहे, त्यांच्या शेंदुराने सजलेल्या रूपाचे, रत्नजडित मुकुटाचे आणि नूपुरांचे वर्णन केले आहे, आणि त्यांना लंबोदर — सरळ सोंड व तीन नेत्र असलेला — या रूपात संकटकाळी भक्तांचे रक्षण करण्याची प्रार्थना केली आहे.

सुखकर्ता दुःखहर्ता वार्ता विघ्नाची।
नुरवी पुरवी प्रेम कृपा जयाची॥
सर्वांगी सुंदर उटी शेंदुराची।
कंठी झळके माळ मुक्ताफळांची॥
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती।
दर्शनमात्रे मन कामना पुरती॥ जय देव जय देव॥

रत्नखचित फरा तुज गौरीकुमरा।
चंदनाची उटी कुंकुमकेशरा॥
हिरेजडित मुकुट शोभतो बरा।
रुणझुणती नूपुरे चरणी घागरिया॥
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती।
दर्शनमात्रे मन कामना पुरती॥ जय देव जय देव॥

लंबोदर पीतांबर फणिवरबंधना।
सरळ सोंड वक्रतुंड त्रिनयना॥
दास रामाचा वाट पाहे सदना।
संकटी पावावे निर्वाणी रक्षावे सुरवरवंदना॥
जय देव जय देव जय मंगलमूर्ती।
दर्शनमात्रे मन कामना पुरती॥ जय देव जय देव॥

3. शेंदुर लाल चढ़ायो — हिंदी

आणखी एक अत्यंत लोकप्रिय हिंदी आरती, ज्यात गजमुख गणपतीला लाल शेंदूर वाहिलेला, गूळ-तिळाचे लाडू हातात घेतलेला, हिऱ्यांनी जडवलेला मुकुट परिधान केलेला, कोट्यवधी सूर्यांसमान तेजस्वी असे वर्णिले आहे — त्याला विद्या सुखदाता म्हणून पूजले जाते, जो शरण आलेल्या प्रत्येक भक्ताचे सर्व विघ्न दूर करतो.

शेंदुर लाल चढ़ायो, अच्छा गजमुख को।
दोंदिल लाल बिराजे, सुत गौरिहर को॥
हाथ लिए गुड़ लड्डू, साईं सुरवर को।
महिमा कहे न जाय, लागत हूं पद को॥
जय देव जय देव जय जय जी गणराज।
विद्या सुखदाता, धन्य तुम्हारा दर्शन, मेरा मन रमता॥

अष्टौ सिद्धि दासी, संकट को बैरी।
विघ्न विनाशन, मंगल मूरत अधिकारी॥
कोटि सूरज प्रकाश, ऐसी छवि तेरी।
गंडस्थल मदमस्तक, झूले शशि बिहारी॥
जय देव जय देव जय जय जी गणराज।
विद्या सुखदाता, धन्य तुम्हारा दर्शन, मेरा मन रमता॥

भाव भगत से कोई, शरणागत आवे।
संतत संपत सबही, भरपूर पावे॥
ऐसे तुम महाराज, मोको अति भावे।
गोसावीनंदन निशिदिन, गुण गावे॥
जय देव जय देव जय जय जी गणराज।
विद्या सुखदाता, धन्य तुम्हारा दर्शन, मेरा मन रमता॥