दिवाळी पाडवा 2026: महाराष्ट्रात तारीख, औक्षण आणि परंपरा

शेवटचे अद्यतन: 3 नोव्हेंबर 2026

दिवाळी पाडवा 2026: तारीख आणि वेळा

प्रतिपदा तिथी दोन दिवसांत (9 च्या दुपारपासून 10 च्या दुपारपर्यंत) पसरली आहे, म्हणूनच पंचांगांत फरक आहे. नाशिकसाठी Drik Panchang गोवर्धन पूजा आणि बलिप्रतिपदा सोमवार, 9 नोव्हेंबरला ठेवते. तुमचे कुटुंब छापील मराठी दिनदर्शिका किंवा गुरुजींच्या सल्ल्याने 10 नोव्हेंबर मानत असेल तर तीच तारीख पाळा.

दिवाळी पाडवा म्हणजे काय?

पाडवा हा शब्द प्रतिपदा वरून आला आहे, म्हणजे शुक्ल पक्षाचा पहिला दिवस; येथे लक्ष्मीपूजनाच्या अमावस्येनंतरचा कार्तिकाचा पहिला दिवस. महाराष्ट्रात हा दिवाळीचा चौथा दिवस आहे आणि दिवाळी पाडवा किंवा बलिप्रतिपदा म्हणतात. तो मुख्यतः महाराष्ट्र आणि पश्चिम भारतात साजरा होतो आणि काही ठिकाणी नव्या व्यापार वर्षाची सुरुवातही आहे. गुजरातमध्ये याच दिवशी नववर्ष (बेस्तु वरस) सुरू होते.

बलिप्रतिपदा: राजा बळीची कथा

बळी (महाबळी) हा असुरांचा उदार राजा आणि प्रल्हादाचा नातू होता. त्याच्या राज्यात तिन्ही लोक समृद्ध झाले आणि देवांना त्याच्या सामर्थ्याची चिंता वाटू लागली. भगवान विष्णूंनी बटू ब्राह्मण वामन रूप घेऊन राजाकडे तीन पावले जमीन मागितली. बळीने ते मान्य केले. वामनाने विराट रूप धारण केले, दोन पावलांत पृथ्वी आणि आकाश व्यापले आणि तिसऱ्या पावलासाठी जागा उरली नाही तेव्हा बळीने स्वतःचे मस्तक पुढे केले. त्याच्या नम्रतेने प्रसन्न होऊन विष्णूंनी त्याला पाताळात पाठवले आणि वर दिला की तो वर्षातून एकदा आपल्या प्रजेला भेटायला येऊ शकेल.

पाडवा त्याच भेटीचे स्मरण आहे. महाराष्ट्रात कुटुंबे पाच रंगांच्या रांगोळीने बळीची आकृती काढून तिची पूजा करतात आणि म्हणतात “इडा पिडा टळो, बळीचे राज्य येवो” — “संकटे दूर होवोत आणि बळीचे धर्मराज्य परत येवो”.

पाडवा शुभ दिवस का मानला जातो

पाडवा हिंदू पंचांगातील सर्वात शुभ दिवसांत गणला जातो आणि पारंपरिक साडेतीन मुहूर्तांमधील “अर्धा” मुहूर्त म्हणून अनेकदा सांगितला जातो — ज्या दिवशी कोणत्याही नव्या सुरुवातीसाठी वेगळा मुहूर्त पाहण्याची गरज मानली जात नाही. लोक सोने खरेदी करतात, नवी वही किंवा नवे व्यापार वर्ष सुरू करतात आणि नवी कामे हाती घेतात. विवाहित जोडपी औक्षण आणि भेटवस्तूंनी हा दिवस साजरा करतात.

औक्षण म्हणजे काय? (लिलाव नाही)

औक्षण, ज्याला कधी कधी ओवाळणे म्हणतात, ही पारंपरिक मराठी रीत आहे, ज्यात ताटातील तेवता दिवा व्यक्तीच्या चेहऱ्यासमोर हळुवार फिरवून दीर्घायुष्य आणि कल्याणाची कामना केली जाते. हा लिलाव (ऑक्शन) नाही. दिवाळी पाडव्याला पत्नी पतीचे औक्षण करते आणि पती तिला भेटवस्तू देतो; भाऊबीजेला बहीण भावाचे औक्षण करते. आज अनेक जोडपी एकमेकांचे औक्षण करतात.

औक्षण ताटाचे साहित्य

• पितळी किंवा चांदीचे ताट, त्यात लहान तेवता दिवा (निरांजन) किंवा तुपाची पणती
• टिळ्यासाठी कुंकू आणि हळद
• अक्षता (अख्खे तांदूळ)
• विड्याचे पान सुपारीसह, आणि लाडू किंवा पेढा यांसारखी मिठाई
• ताजी फुले किंवा लहान हार
• औक्षण करून घेणाऱ्यासाठी नाणे किंवा भेटवस्तू
• लहान आसन (पाट) आणि त्यासमोर रांगोळी

औक्षण विधी: टप्प्याटप्प्याने

1. तयारी. स्नान करा आणि नवे किंवा पारंपरिक कपडे घाला. अनेक मराठी जोडपी नऊवारी साडी आणि फेटा किंवा टोपीसह कुर्ता निवडतात.
2. पतीला बसवा रांगोळीसमोर पाटावर, शक्य असल्यास पूर्वेकडे तोंड करून.
3. टिळा लावा. पत्नी कपाळावर कुंकू आणि थोड्या अक्षता लावते.
4. ओवाळा. ती तेवता दिवा त्याच्या चेहऱ्यासमोर घड्याळाच्या दिशेने, अनेकदा तीन वेळा, फिरवते आणि आशीर्वाचन म्हणते.
5. मिठाई भरवा आणि दीर्घायुष्य व कल्याणाचा आशीर्वाद म्हणून काही अक्षता द्या.
6. भेटवस्तूंची देवाणघेवाण. पती तिला भेटवस्तू देतो आणि तिचा आशीर्वादही घेतो.
7. वडीलधाऱ्यांना नमस्कार करा आणि फराळ कुटुंबासोबत वाटा.

औक्षणाची वेळ

पाडव्याची तिथी माहीत आहे, पण औक्षणाचा स्वतंत्र प्रमाणित मुहूर्त प्रकाशित झालेला नाही. कुटुंबे आपल्या परंपरेनुसार पाडव्याच्या सकाळी स्नानानंतर किंवा संध्याकाळी औक्षण करतात. सूचना: अनेक कुटुंबे प्रतिपदा तिथी असताना सोयीच्या वेळी औक्षण करतात — नाशिकमध्ये 9 नोव्हेंबर दुपारी 12:31 ते 10 नोव्हेंबर दुपारी 2:00. तुमच्या गुरुजींना विचारा किंवा छापील मराठी पंचांग पाहा.

पती किंवा पत्नीसाठी पाडव्याच्या भेटवस्तूंच्या कल्पना

• ₹500 पेक्षा कमी: हाताने लिहिलेले पत्र, एक रोप, लहान चांदीचे नाणे किंवा पुस्तक
• ₹500–₹2,000: शर्ट किंवा कुर्ता, घड्याळाचा पट्टा, स्कार्फ, सुक्या मेव्याची पेटी किंवा सौंदर्य प्रसाधन संच
• ₹2,000–₹10,000: साडी (पैठणी किंवा रेशमी), दागिना, वॉलेट किंवा चपला
• अर्थपूर्ण आणि मोफत: वेळ, एकत्र घालवलेला दिवस किंवा पाळलेले वचन

भेटवस्तूच्या किमतीपेक्षा भावना महत्त्वाची आहे. अनेक कुटुंबे साधी, विचारपूर्वक निवडलेली भेट पसंत करतात आणि खर्चाचा दबाव आणत नाहीत.

महाराष्ट्रात पाडवा कसा साजरा होतो

• सकाळी: स्नान, नवे कपडे आणि मंदिरात दर्शन; काही कुटुंबे दिवसाची सुरुवात तेलस्नानाने करतात.
• पती-पत्नीचे औक्षण आणि भेटवस्तू; अनेक कुटुंबे नातेवाइकांनाही भेटतात.
• रांगोळी, आणि काही घरांत पाच रंगांच्या रांगोळीने बळीची पूजा.
• व्यापारी नव्या वर्षाचा हिशोब सुरू करतात; सोने खरेदी लोकप्रिय आहे.
• फराळ आणि कुटुंबासोबत सणाचे जेवण.
• संध्याकाळी दीपोत्सव: पणत्या, रोषणाई आणि कुठे कुठे आतषबाजी.

नाशिकमध्ये दिवाळी पाडवा

या पानावरील वेळा नाशिकसाठी आहेत. संध्याकाळी अनेक कुटुंबे अंगण आणि प्रवेशद्वारी दिवे लावतात; तुम्ही पंचवटी आणि गोदावरीच्या घाटांवरील रोषणाई पाहायला जात असाल तर लक्षात ठेवा की दिवाळी सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या सुरुवातीच्या आठवड्यांत आहे आणि गर्दी नेहमीपेक्षा जास्त असेल. प्रवास आणि पार्किंगचे नियोजन आधीच करा.

संबंधित दिवाळी लेख

आदल्या दिवसासाठी दिवाळी 2026 दिनदर्शिका आणि लक्ष्मीपूजन 2026 मार्गदर्शक वाचा. भाऊबीज बुधवार, 11 नोव्हेंबरला आहे, आणि नाशिकमध्ये दुपारची (अपराह्न) वेळ 1:26 ते 3:41 आहे (Drik Panchang).