गोवत्स द्वादशी 2026: तारीख, पूजा मुहूर्त आणि वसुबारसेच्या परंपरा
गोवत्स द्वादशी (वसुबारस) गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी आहे. नाशिक मुहूर्त संध्याकाळी 5:58–8:31, गाय-वासराची पूजा विधी, साहित्य, कथा आणि आहाराचे नियम.
गोवत्स द्वादशी, म्हणजेच महाराष्ट्रातील वसुबारस, गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी आहे. हा दिवाळीचा पहिला दिवस; संध्याकाळी गाय आणि वासराचे पूजन केले जाते. नाशिकमध्ये द्वादशी तिथी 5 नोव्हेंबरला सकाळी 10:35 पासून 6 नोव्हेंबरला सकाळी 10:30 पर्यंत आहे आणि प्रदोष पूजा मुहूर्त संध्याकाळी 5:58 ते 8:31 आहे (Drik Panchang, नाशिक, IST).
शेवटचे अद्यतन: 3 नोव्हेंबर 2026
गोवत्स द्वादशी 2026: तारीख आणि मुहूर्त
| तपशील | 2026 (नाशिक, IST) |
|---|---|
| तारीख | गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026 |
| द्वादशी तिथी | 5 नोव्हें. सकाळी 10:35 ते 6 नोव्हें. सकाळी 10:30 |
| प्रदोष गोवत्स द्वादशी मुहूर्त | संध्याकाळी 5:58 ते 8:31 (2 तास 32 मिनिटे) |
| गोपूजेसाठी सर्वोत्तम वेळ | संध्याकाळ, गायी घरी परतण्याची वेळ (गोधूलि) |
| पुढचा दिवस | धनत्रयोदशी, शुक्रवार 6 नोव्हेंबर |
| स्रोत | Drik Panchang, नाशिक — 3 नोव्हेंबर 2026 रोजी पाहिले |
द्वादशी तिथी 5 नोव्हेंबरच्या सकाळी सुरू होते आणि पूजा संध्याकाळी केली जाते, म्हणून तिथी 6 नोव्हेंबरच्या सकाळी संपत असली तरी सण 5 नोव्हेंबरला येतो. काही पंचांगे 6 नोव्हेंबर दाखवू शकतात; तुमच्या कुटुंबाचे पंचांग वेगळे असेल तर ते पाळा.
गोवत्स द्वादशी (वसुबारस) म्हणजे काय?
गो म्हणजे गाय आणि वत्स म्हणजे वासरू, म्हणून गोवत्स द्वादशी म्हणजे “गाय आणि वासराची द्वादशी”. महाराष्ट्रात हा सण वसुबारस म्हणून ओळखला जातो (काही कथा वसु हा शब्द गाय घरात आणत असलेल्या धन-समृद्धीशी जोडतात; बारस म्हणजे बारा, द्वादशी तिथी). गुजरातमध्ये याच दिवसाला वाघ बारस म्हणतात. महाराष्ट्रात हा धनत्रयोदशीपूर्वीचा दिवाळीचा पहिला दिवस आहे.
वसुबारसेची कथा
सर्वात प्रचलित कथा कामधेनूची आहे, समुद्रमंथनातून प्रकट झालेली इच्छापूर्ती करणारी गाय. तिची कन्या नंदिनी महर्षी वसिष्ठांच्या आश्रमात राहून त्यांची पूजा आणि पाहुण्यांच्या गरजा भागवत असे. श्रद्धा आहे की वसुबारस हा नंदिनीचा आणि तिच्या माध्यमातून कुटुंबाचे पोषण करणाऱ्या प्रत्येक गायीचा सन्मान आहे. हा दिवस मुलांच्या कल्याणाच्या प्रार्थनेशीही जोडला जातो, म्हणून अनेक माता व्रत करतात.
घरी वसुबारस पूजा विधी: टप्प्याटप्प्याने
- जागा तयार करा. अंगण स्वच्छ करा, रांगोळी काढा आणि तिच्याजवळ दिवाळीची पहिली पणती लावा.
- गाय आणि वासराला स्नान घाला किंवा त्यांचे पाय हळुवार धुवा. प्राण्यांवर कधीही जबरदस्ती करू नका किंवा त्यांना घाबरवू नका.
- हार आणि टिळा. दोघांना झेंडूचा हार घाला आणि कपाळावर हळद-कुंकू लावा.
- पूजा करा. दिवा लावा, धूप, फुले, अक्षता (तांदूळ) आणि पाणी अर्पण करा.
- खाऊ घाला. ताजे हिरवे गवत, भिजवलेले मूग किंवा बाजरी आणि गूळ द्या. फक्त जनावरांसाठी सुरक्षित असलेले पदार्थ द्या.
- आरती करा आणि गायीच्या पायांपासून सुरक्षित अंतर ठेवून प्रदक्षिणा घाला.
- प्रार्थना करा मुलांच्या आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी. मग नैवेद्य प्रसाद म्हणून घ्या.
जवळ गाय नसेल तर कुटुंबे गाय-वासराचे चित्र, मातीची किंवा धातूची मूर्ती वापरतात किंवा संध्याकाळी जवळच्या गोशाळेला भेट देतात. शांत वेळ निवडा, कारण गर्दी आणि आवाजाने प्राणी घाबरतात.
वसुबारस पूजा साहित्य
- गाय आणि वासरू, किंवा दोघांचे चित्र किंवा लहान मूर्ती
- झेंडूचे हार आणि सुटी फुले
- हळद, कुंकू आणि अक्षता (तांदूळ)
- तेल किंवा तुपाचा दिवा, उदबत्ती आणि कापूर
- पाण्याने भरलेला लहान पितळी कलश आणि ताट
- जनावरांसाठी ताजे गवत, भिजवलेले मूग किंवा बाजरी आणि गूळ
- बाजरीची भाकरी आणि भाजी (उदा. गवार), अनेक मराठी घरांचा प्रचलित नैवेद्य
- रांगोळीचे रंग किंवा तांदळाचे पीठ
वसुबारसेचे आहाराचे नियम: काय टाळले जाते
व्रत करणाऱ्या अनेक स्त्रिया या दिवशी गहू आणि गायीच्या दुधापासून बनलेले पदार्थ (दूध, दही, तूप) खात नाहीत. त्याचे सामान्य कारण असे सांगितले जाते की त्या दिवसाचे दूध वासराचे असते. जेवण साधारणपणे बाजरीवर आधारित असते — बाजरीची भाकरी आणि गवार, मूग यांसारख्या भाज्या. परंपरा समाज आणि कुटुंबानुसार बदलतात आणि या रूढी आहेत, नियम नाहीत; आरोग्याची समस्या असेल तर डॉक्टरांचा सल्ला पाळा.
महाराष्ट्र आणि भारतात वसुबारस
| ठिकाण | नाव आणि परंपरा |
|---|---|
| महाराष्ट्र | वसुबारस — संध्याकाळी गाय-वासराचे पूजन; दिवाळीची पहिली रांगोळी आणि पणती; बाजरीचे जेवण |
| गुजरात | वाघ बारस — तोच दिवस, दिवाळी सणाची सुरुवात |
| उत्तर भारत | गोवत्स द्वादशी — गाय-वासराचे पूजन; काही भागांत मातांचे व्रत |
| दक्षिण भारतातील काही भाग | नंदिनी गायीच्या सन्मानार्थ संबंधित व्रत |
यंदा काही पंचांगांत रमा एकादशीही याच दिवशी दाखवली आहे, म्हणून काही कुटुंबे दोन्ही व्रते करतात. एकादशीचे नियम वेगळे आहेत; दोन्ही कशी सांभाळायची ते गुरुजींना विचारा.
दिवाळीत प्राण्यांचा आदर
- गायीला जास्त वेळ बांधून ठेवू नका आणि तिच्याभोवती गर्दी करू नका; थोडे लोक पुरेसे आहेत.
- गाय आणि भटक्या प्राण्यांजवळ मोठ्या आवाजाचे फटाके उडवू नका; ते आवाजाने घाबरतात.
- ताजे गवत किंवा भिजवलेले धान्य द्या; शिजवलेले किंवा गोड पदार्थ आणि प्लास्टिकमध्ये गुंडाळलेल्या वस्तू कधीही देऊ नका.
- सणाची उरलेली मिठाई किंवा तळलेले पदार्थ जनावरांना देऊ नका; ते त्यांना योग्य नाहीत.
नाशिकमध्ये वसुबारस: संध्याकाळचे नियोजन
नाशिकसाठी प्रदोष काळ संध्याकाळी 5:58 ते 8:31 आहे. सूर्यास्तानंतर लगेच पूजेचे नियोजन करा आणि रांगोळी व पहिली पणतीही त्याच वेळी ठेवा. यंदा दिवाळी नाशिक–त्र्यंबकेश्वर सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या सुरुवातीच्या आठवड्यांत येत आहे, म्हणून संध्याकाळी पंचवटी आणि रामकुंडाजवळच्या रस्त्यांवर नेहमीपेक्षा जास्त गर्दी आणि वाहतूक असेल. कुंभ दिनदर्शिकेसाठी नाशिक कुंभ मार्गदर्शक पाहा.
पुढे काय
6 नोव्हेंबरला धनत्रयोदशी आहे; धनत्रयोदशी 2026 मार्गदर्शक वाचा. संपूर्ण सणासाठी दिवाळी 2026 दिनदर्शिका आणि लक्ष्मीपूजन 2026 मार्गदर्शक पाहा.
Frequently Asked Questions
2026 मध्ये गोवत्स द्वादशी (वसुबारस) कधी आहे?
गोवत्स द्वादशी गुरुवार, 5 नोव्हेंबर 2026 रोजी आहे. नाशिकमध्ये द्वादशी तिथी 5 नोव्हेंबर सकाळी 10:35 ते 6 नोव्हेंबर सकाळी 10:30 पर्यंत आहे आणि संध्याकाळचा प्रदोष मुहूर्त 5:58 ते 8:31 आहे (Drik Panchang, IST).
महाराष्ट्रात वसुबारस दिवाळीचा पहिला दिवस का आहे?
महाराष्ट्रात दिवाळी धनत्रयोदशीच्या एक दिवस आधी वसुबारसेला गाय-वासराच्या पूजेने सुरू होते. दिवाळीची पहिली रांगोळी आणि पहिली पणती साधारणपणे याच संध्याकाळी लावली जाते.
वसुबारसेची कथा काय आहे?
प्रचलित कथा कामधेनूची कन्या नंदिनीची आहे, जी महर्षी वसिष्ठांच्या आश्रमात राहत होती. हा दिवस नंदिनीचा आणि तिच्या माध्यमातून सर्व गायींचा सन्मान आहे.
वसुबारसेला कोणते अन्न टाळले जाते?
व्रत करणाऱ्या अनेक स्त्रिया गहू आणि गायीच्या दुधापासून बनलेले पदार्थ (दूध, दही, तूप) खात नाहीत, कारण त्या दिवसाचे दूध वासरासाठी सोडले जाते. जेवण साधारणपणे बाजरीचे असते. रूढी कुटुंबानुसार बदलतात.
घरी गाय नसेल तर काय करावे?
कुटुंबे गाय-वासराचे चित्र, मातीची किंवा धातूची मूर्ती वापरतात किंवा शांत वेळी जवळच्या गोशाळेला भेट देऊन ताजे गवत अर्पण करतात.
वसुबारस आणि गोवत्स द्वादशी एकच आहेत का?
होय. गोवत्स द्वादशी हे संस्कृतमधून आलेले नाव आहे आणि वसुबारस हे द्वादशी तिथीच्या त्याच गाय-वासराच्या सणाचे मराठी नाव आहे.
माता वसुबारसेचे व्रत का करतात?
हा दिवस मुलांच्या कल्याणाशी जोडलेला आहे, म्हणून अनेक माता दिवसाच्या काही भागात उपवास करतात आणि मुलांच्या आरोग्यासाठी प्रार्थना करतात.
वसुबारसेला गायीला काय अर्पण करतात?
ताजे हिरवे गवत, भिजवलेले मूग किंवा बाजरी आणि गूळ, तसेच फुले, कुंकू आणि दिवा. फक्त जनावरांसाठी सुरक्षित असलेलेच अन्न द्या.
2026 मध्ये हा रमा एकादशीच्या दिवशीच आहे का?
काही पंचांगांत 5 नोव्हेंबरला रमा एकादशीही दाखवली आहे, म्हणून काही कुटुंबे दोन्ही व्रते करतात. दोन्ही कशी सांभाळायची ते गुरुजींना विचारा.
Sources
Ready to plan your Kumbh Mela trip?
Book hotels, parking, and event passes near Ramkund in one AI chat.
